Participatie in vrij spel

Geef kinderen een stukje bos, een braakliggend terrein of een hoekje tussen de huizen, en ze weten er meteen raad mee. Een kamp, een brug, een geheime basis: ze bouwen het zelf. Alles wat ze nodig hebben, is een plek waar het mag en volwassenen die hen vertrouwen. Benieuwd hoe jij dat mogelijk maakt? Lees verder!

         Janusz Korczak

Vrij spel komt helemaal van de kinderen zelf. Zij beslissen, zij sturen, zij geven vorm. Psycholoog Peter Gray herkent het aan deze vijf dingen:

• Kinderen kiezen zelf óf, wát en hóe ze spelen.
• Het spelen zelf is het doel: de pret zit in het doen.
• Kinderen maken hun eigen regels, en passen ze samen aan.
• Er zit fantasie in: die omgevallen boom is een brug over een kolkende rivier.
• Kinderen gaan er helemaal in op, alert én ontspannen tegelijk.

En de volwassenen? Die geven tijd, ruimte, materiaal, en vertrouwen erop dat kinderen de rest doen.

Klinkt als kinderspel? Toch is het zeldzaam geworden. Op veel speelplekken beslissen volwassenen wat je er kan doen.

Lees ook: Het belang van goe spelen · Spelen is wat ze doen · Spelen in het groen

Spelen is een kinderrecht, zo staat het in artikel 31 van het Kinderrechtenverdrag. Hetzelfde verdrag geeft kinderen ook het recht om gehoord te worden. Echt gehoord: volwassenen luisteren en doen ook iets met wat kinderen vertellen.

Wist je dat je luisteren met meer dan alleen je oren kan doen? Kinderen hebben honderd talen, zei pedagoog Loris Malaguzzi. Wie kijkt hoe ze bouwen, slepen en afbreken, hoort hen ook.

Meer over het recht op spel en de charters van Goe Gespeeld! lees je bij waarom.

Kinderen spelen het vaakst buiten dicht bij huis, blijkt uit het grote buitenspeelonderzoek van Kind & Samenleving. Eerst op de stoep, dan in de straat, later op het pleintje of in het bosje om de hoek. Stap voor stap wordt hun wereld groter. Die plekken samen vormen het speelweefsel van een buurt.

De mooiste plekken in dat weefsel zijn de plekken die kinderen zelf mogen opeisen. Een verwilderd hoekje wordt een kamp, het kamp wordt een winkel, de winkel wordt een fort. Kinderen beslissen wat er gebeurt, bouwen het op en breken het weer af. Zo groeit eigenaarschap: dit is ónze plek.

En dat klopt ook. Kinderen zijn mensen van vandaag, zoals Korczak zei, en de buurt is net zo goed van hen. Een plek opeisen is meedoen aan de samenleving, op hun manier: spelend. Het is hun recht op spel en hun recht om gehoord te worden in de praktijk.

Als volwassene houd je de ruimte vast: je kijkt mee, je luistert en laat het spelen over aan de kinderen.

_{Haal inspiratie uit onze pagina risicovol spelen.}

Materiaal dat kinderen zelf kunnen verplaatsen en veranderen: takken, planken, touwen, doeken. Dat heet ook wel loose parts. Daarmee richten kinderen de plek zelf in, en breken ze alles weer af. Het materiaal is een middel: de plek wordt van hen door wat zij ermee doen. Meer over spelen met loose parts lees je bij Speelmakers.

Onderzoekster Laura Lundy werkte het recht om gehoord te worden uit tot vier voorwaarden: ruimte, stem, gehoor en invloed. Wanneer ze er alle vier zijn, beslissen de kinderen écht mee!

Meer daarover lees je bij Spelen is geen overlast, Verdraagzaamheid en Laura Lundy.

Een plek die kinderen zelf opeisen, is zelden vlak en netjes. Ze klimmen, slepen en bouwen kampen die net wel of net niet blijven staan. Die spanning is wat het spel zo leuk maakt en er een enorme speelwaarde aan geeft. Bovendien gaat risicovol buitenspel samen met meer beweging en positieve sociale effecten. Lees er alles over op onze pagina risicovol spelen!

Kinderen voelen goed aan wat ze durven, kunnen, en kiezen zelf. “Dit is me te spannend, ik doe niet mee.” “Ik vraag hulp.” Of: “Ik ga ervoor!” Alle drie zijn goed. En met elke boom en elke sprong groeit hun risicocompetentie mee.

Roald Dahl

Dat kan een kind zelf inschatten, en dus kan het zelf een keuze maken. Als volwassene grijp je niet in.

• hoog klimmen
• iets zwaars tillen of slepen
• een kamp bouwen dat net niet omvalt
• uit het zicht van volwassenen spelen
  
  

Gaat het eens mis, dan blijft het bij een letsel dat tijdelijk is.

Dat kan een kind niet zelf inschatten, en dus ook geen keuze maken. Daarom grijp je in!

• roestige nagels en scherpe randen
• rotte takken boven het hoofd
• afval of glas in de grond
• een plek naast een drukke weg
  
  

Hier kan het letsel ernstig of blijvend zijn. Die gevaren halen we weg.

Meer lezen: Beaulieu & Beno, Healthy childhood development through outdoor risky play (2024)

Een plek die kinderen mogen opeisen, maak je niet alleen. Iedereen kan een duwtje geven!

Mag dat kamp in het bosje blijven staan? En wie is aansprakelijk als er iets gebeurt? Ouders, buren en gemeenten stellen vaak dezelfde vragen. Goed nieuws: vaak mag er meer dan je denkt. Wat er precies mag in de openbare ruimte, bepaalt je gemeente, bijvoorbeeld in het politiereglement. Twijfel je? Vraag het na bij de jeugddienst of de groendienst. 

Lees ook: Spelen is geen overlast · Ja, dat mag!

Meer lezen: Kinderrechtencommissariaat, Is het lawaai van spelende kinderen of jongeren overlast?

Op een verborgen eiland in het Gebroeders Van Raemdonckpark in Kortrijk ligt De Wildernis, de avontuurlijke bouwspeelplaats van Wildebras. Kinderen vanaf zes jaar bepalen er zelf wat ze doen: kampen bouwen met écht gereedschap, in bomen klimmen, vuur maken. Wildebras vertrekt van een rijk en competent kindbeeld: kinderen schatten zelf risico’s in en verleggen op hun eigen tempo hun grenzen. Zo wordt De Wildernis écht een plek die de kinderen zelf mee maken en inrichten.

“STORMKOP is een uit de band gesprongen vrijstaat voor jonge en minder jonge avonturiers, wonende op een verlaten scheepswerf aan de Droogdokken Antwerpen. De hoofdrolspelers zijn kinderen en jongeren. Samen met hun f(r)amily, leerkracht, klasgenoten, bekende en onbekende worden ze ondergedompeld in een wereld van kunst, filosofie, wetenschap, duurzaamheid én avontuur.” Op een plek waar je nooit kinderen verwacht, maken ze de werf helemaal van hen.

Tegenover de Chiro in Werchter ligt een stukje bos dat kinderen zelf hebben opgeëist. Officieel is het geen speelterrein, maar het is al verschillende jaren een vaste ontmoetingsplek voor kinderen. Van begin november tot half december onderzoekt Goe Gespeeld! er samen met de kinderen wat zo’n plek nodig heeft om te mogen bestaan. In de herfstvakantie en daarna elke woensdagnamiddag liggen er loose parts klaar en is er een speelranger aanwezig. Wat we leren, gieten we in een draaiboek voor ouders, buren en gemeenten.

Hieronder meer informatie.

Droom jij ook van een plek waar kinderen zelf mogen spelen, klimmen en ontdekken? Wat we in Werchter leren, gieten we in een handig draaiboek voor ouders, buren en gemeenten die zelf willen starten. Hoe begin je eraan? Wie krijg je mee aan boord, van de eigenaar van de grond tot de gemeente en de jeugdbeweging om de hoek? Welke afspraken maak je samen met de kinderen? En wat zeg je tegen buren met vragen? Met tips, verhalen en beelden uit het crossbos. Het draaiboek verschijnt begin 2027.

Een kamp, een brug, een geheime basis? In het crossbos maken kinderen van zes tot en met veertien jaar het zelf. Er liggen takken, planken, touwen en buizen klaar, en wat de plek wordt, beslissen zij. Ze spelen samen met vrienden uit de buurt, of ontdekken op hun eigen tempo wat ze durven en kunnen.

Heeft je kind zin om mee te doen? Schrijf het gratis in, en dan is het welkom om in het crossbos te spelen!

Kinderen van zes tot en met veertien jaar.

Het crossbos, tegenover de Chiro in Werchter. Te voet of met de fiets; met de auto parkeer je aan de Chiro.

4, 5 en 6 november van 13u30 tot 16u30 (herfstvakantie) 
Daarna elke woensdag tot en met 16 december van 13u30 tot 16u00.

Gratis. Schrijf je kind in voor het de eerste keer komt spelen, zo kunnen we je bereiken als er iets gebeurt. Komt je kind toch zonder inschrijving, dan mag het gewoon meespelen. 

Goed om te weten! Dit is een plek voor kinderen om vrij te spelen, geen opvang. Of je kind alleen komt en naar huis gaat, beslis jij als ouder, en dat blijft ook jouw verantwoordelijkheid.

Een speelranger is een buurtbewoner die helpt om spelen in de eigen buurt mogelijk te maken. Een speelranger zorgt voor materiaal, kijkt af en toe of alles veilig is en steekt een handje toe als een kind erom vraagt. Voor de rest zijn de kinderen de baas over hun spel.

Joke woont zelf in Werchter en is de speelranger. Ze studeert Pedagogie van het Jonge Kind aan de Erasmushogeschool Brussel en loopt stage bij Goe Gespeeld!. Het crossbos is ook haar afstudeerproject: ze onderzoekt wat kinderen nodig hebben om zelf een plek als deze in te nemen, en hoe kinderen en volwassenen dat beleven. Wat ze leert, gieten we (zonder namen) in een draaiboek voor ouders, buren en gemeenten.

Schrijf je kind in voor het de eerste keer komt spelen. Het duurt ongeveer tien minuten, of vijftien met de vrijblijvende vragen voor ouders. Vul het formulier samen met je kind in, want een deel is voor je kind zelf. Heb je meerdere kinderen? Vul dan een formulier per kind in. Naar het inschrijvingsformulier.

Vragen over het crossbos? Mail Joke via . Vragen over vrij spelen? Goe Gespeeld via of 015 28 73 90.

In samenwerking met: Goe Gespeeld!, Vlaamse Dienst Speelpleinwerk, Jeugd Rotselaar, Agentschap Natuur en Bos, Speelmakers en de Erasmushogeschool Brussel.